“Yak hkak ai ten mung shawa ni a matu lu sha shimlum lam hte seng ai hpaji ni hpe chye wa n-na, mare buga kata hta malu masha hpan a myu myu hpe tinang nan hkai shatut hkangzing wa lu na rai nga ai”.
Ya ten Myen Mungdan hta malu masha shimlum lu na matu gaw kaba dik ai myit tsang hpa langai rai nga sai lam hpe malu masha hte hkai rem hte seng ai wuhpung kaba (UN food & Agriculture Organization) kaw na n dau shabra da sai lam hpe chye lu nga ai. Mungkan garum ningtum hpung ni a n dau shabra ai lam hta malu masha yak hkak ai lam, n law wa ai lam ni gaw myen mung dan hta shawoi n byin ga ai mabyin langai rai nga ai. 2023 shaning htum daw hta Myen mungdan a masha tsa lam shadang (28), masha wan (15) jan gaw malu masha yak hkak ai hte matsan jamjau ai hpe hkrum sha mai wa ai ngu tsun dan nga ai. N dai masa gaw 2021 ning a masa hta htam 5 jan mat wa sai lam hpe mu mada lu nga ai re.
Dai zawn byin wa ai lam a madung gaw mungdan kata majan laja lana byin wa ai hte mung masa n simsa ai majaw hkauhtin hkauna ni hpe kabai kau da ra ai ni law wa ai majaw rai nga ai. De a akyu gaw hkyak hkyak madung ra nga ai malu masha ni galaw htuk shapraw lu ai lam hpe yawm mat shangun ai, malu masha htaw wa htaw sa na matu yak hkak ai, lam mahkrun n-nga wa ai. Covid a na zinli a majaw mungdan kata sut masa lam ni hkrat mat wa ai, mungdan kata kaw na shapraw ai gunrai hte jashawn gun rai (GDP) n ru n ra byin wa ai hku re. De a majaw madung lusha hpan ni hte gunrai manu rawt wa ai, gunrai manu ni hpe zim hkra hkangzing lu ai lam n nga ai, malu masha shimlum lam n nga ai hte bungli tam yak ai mabyin ni hpe byin shangun nga ai re.
Dai hte maren kaga tsang hpa lam ni gaw shinggyim masha ni a majaw byin wa ai lamu marang ni hten za galai shai wa ai, dai majaw Myen mundan shara shagu hta hkailu hkaisha lam hta grai hkra machyi hten za shangun ai lam hpe mung htawng madun da nga ai hku re.
Jinghpaw mungdaw hta sha n ga, myen mungdan a mare buga kata hkailu hkaisha galaw nga ai ni malawng gaw hkai man hte kaga n si nai si gat hkai ai magam bungli a matu lam a myu myu hku gumhpraw hkoi la nna hkailu hkaisha galaw ra ai hpe mu mada lu ai. Yi sun hkauna galaw ai shaloi lamu marang galai shai wa ai a majaw mung hkun hkraw ai, hka kaba wa ai hte hka tung tung ai lam ni a majaw shu la dan la lu ai shadang yawm wa ai hta sha n-ga n mai la mat hkra htenza mat ai hkrumsha nga ai hpe mung mu mada lu nga ai re.
Ya na zawn mung shawa ni galaw lu galaw sha na matu yak hkak ai ten hta malu masha shimlum ai lam n nga ai hpe koi yen lu na matu hte n gun rawng ai lusha ni ra kadawn ai lam n nga hkra galaw na matu mung grai ra ahkyak nga ai ten re. Dai zawn malu masha n shimlum lam gaw a sak naw kaji ai ma ni hpe n gun kya shangun ai, hkamja lam n nga ai hte si ai jahpan ni hpe law wa shangun nga ai. Hkumgawng li ai kanu num ni, sakkung sai dinggai dingla hpe mung n gun n rawng ai hte n hkam n ja lam ni hpe byin shangun nga ai re.
N dai lam ni hpe lai di lu na matu gaw buga kata malu masha shimlum lam hte seng ai lam hpe chyena wa hkra galaw na matu ahkyak nga ai. Dai zawn chyena let nga sat nga sa madang tsaw wa na matu gaw dinghku shagu malu masha ni hpe matsing jahkrat rai ai, dai hta sha n ga buga masha ni yawng mung lu sha ni ra kadawn ai lam n nga hkra, shawa hkaisun ni, tinang hkrai hkai ai hkai sun ni, hte namsi hpun kaba ni a lapran lamu marang hte htuk ai a ten kadun namsi namsaw hpun ni hpe hkai shadut ai lam galaw ra ai hku re. Dum nta kata namlaw namlap, namsi hpun lawng ni hpe galaw let lu sha law htam wa hkra galaw na matu hte malu masha ni hpe sha ai ladat jaw hkra sharin ya na matu mung ahkyak nga ai hpe mu mada lu nga ai.
N dai zawn tinang a dum nta hta namsi namsaw hte namlaw namlap ni shata shagu hkai shadut ai a marang e, anhte hta byin hkrum wa mai ai malu masha ra kadawn ai lam ni hte lu sha gawngkya ai a majaw byin wa chye ai mabyin ni hpe shayawm lu na rai nga ai.
Dai zawn shayawm lu na matu gaw wuhpung wuhpawng ni, mungkan shinggyim garum ningtum hpung ni, hpaji ninghkring ni, (agronomists, water engineers and nutritionists) hte seng ang ai lit nga asuya ni hku n-na tsang hte tsang lawu na lawnglam ni hpe garum madi shadaw ya ra ai hku re.
1️⃣ Buga htawt sit bungli galaw hkawm ra ai wuhpung hte mungdan kata na hpyen koiyen masha law ai makau grup yin hte htuk manu ai dum nta kata hkai hkai ai ladat ni, Ga shadawn- n ta magaw ntsa sun galaw ai, Bu kawp ni hpe lang let dingren galaw n-na hkai hkai ai ladat ni (urban gardening or hydroponic garden) dai ladat ni hpe kungkyang hkra galaw chye ai ladat hpaji ni, bungli hte ja gumhpraw a rang madi shadaw ya ai lam ni
2️⃣ Mare buga masha ni a dum nta kata hkai sun hkai ai (n ta shingdu) (home garden) , Jawng wang kata namsi namsaw hpun hkai ai lam ni (School garden) hpe tinang na tinang galaw lu hkra garum madi shadaw ya ai lamang ni
3️⃣ Dinghku shagu n gun rawng ai malu masha ni hpe rap rap ra ra hte chye lu chye sha wa hkra hpaji jaw sharin ya ai lamang ni galaw ya ra ai, sharin ya ai wun kat ni hpe tatut jai lang chye wa na matu,hte tinang nan hkai hkai ladat ni hpe chye nna lusha ra kadawn ai lam, n law n la re ai lam ni yawm mat wa hkra galaw ra nga ai.
4️⃣ Dai hta sha n ga, ma kaji ni hte num ma ni malu masha hpe rap rap ra ra lusha ai ladat, nga sat nga sa ladat, hkamja bawng ring wa na matu hkai hkai ladat hte malu masha hte seng ai wunkat lamang ni hpe pawng kapyawn galaw ya ra ai, malu masha shimlum lam hpe madi shadaw ya lu na matu lusha hte seng ai hpaji ninghkring ni hte matut mahkai n-na lusha gawng kya yang byin wa chye ai kumla ni a lam hpe sharin ya ra ai, bawngban tsun dan ai lam ni hpe galaw ya ra ai. Malu masha hte seng ai lawnglam kaba masum a lam ni hte ladat jaw ai shadu lu shadu sha lam ni hpe mung sharin ya ra ai hku re.
Ya ten hta jinghpaw mung na mung mashawa law malawng gaw majan tsinyam a majaw koi yen hkawm ra nga ai re. N kau mi sha mare buga de bai wa n-na gaw sharawt ai lam ni hpe yak yak hkak hkak galaw taw ra ai hku re. Dai hta buga n kau mi gaw kalang bai hpyen koi yen ai hpe hkrum sha nga sai re. Dai majaw malu masha shimlum ai lam n nga mat ai sha n ga, hkyak hkyak ra nga ai madung lu sha ni hpe pyi dep hkap lu ai lam n nga mat ai hpe bai hkrum katut nga ai hku re. Dai zawn yak hkak ai ni a matu mare buga kata ahkyak lu sha ni hpe galaw shapraw ai magam bungli ni hpe madi shadaw ya ra ai. Mung shawa ni sun, hkauna ni hpe n pawt sharawt galaw sa wa lu na matu hpaji ladat hpan a myu myu hpe tsang hte tsang a tsawm madi shadaw garum ya ra nga ai hpe mung mu mada lu nga ai.
Buga hte htuk ai hkai n-li tum ni hpe garum madi shadaw ya ai lam ni, dum nta shingdu hta man ai lamu ga ni nga ai majaw nam law nam lap hkai mai ai lam ni, hte hkau na galaw ai lam ni, lakang ning gam hte yi galaw ai htunghking ladat ni, dai hkai hkai ai lam ni hpe galaw lu na matu ra ai a rang ni ( Gumhpraw kaji hkoi ya ai zawn re lamang ni hte kungkyang hpaji sara ni ) hpe garum madi shadaw ya ra ai ngu mu mada lu ai hku re.
Ga gumhpawn hku n-na tsun mayu ai gaw buga kata hta a ten galu malu masha shim nga lu na matu gaw seng ang ai wuhpung wuhpawng ni yawng ( inclusive stakeholders action) matut mahkai let shanglawm na matu gaw a hkyak ai lam madung rai nga ai.
Dai zawn galaw sa wa lu na matu gaw mung shawa ni yawng lu sha shimlum lam hte seng ai machye machyang ni law jat wa ra ai. Malu masha hpe shadawn sharam jai lang ai ladat ( malu masha ni hpe lahpawt kau ai hte kabai kau ai lam ni yawm mat wa na matu) (Avoiding food waste behavior), hpan hkum ai malu masha a myu myu hpe lakap n-na shang gumhpraw lu mai ai bungli ni law law bawngring wa na matu garum madi shadaw ya ra ai (diversification), Buga hta malu masha dumhprut mat ai lam ni nnga hkra, ra ai lam madung ni hpe garum madi shadaw ya ra ai. (improve infrastructures, human resources, technical, transports, production)၊buga kata na lu sha hte kun rai manu ni hpe shadawn sharam jahtuk ya ai lam, buga kata na pru ai hkai n li tum ( Native seats) ni hpe kyem zing chye ai lam, shara hte hkan n na tu chye ai hpun kawa dusat ni hpe hkang zing let, lamu marang galai shai wa ai lam ni yawm mat wa hkra mung anhte rau jawm madi shadaw ra nga ga ai ngu, mu mada lam ni hpe tang madun dat n ngai law.
References
Ref: www.fao.org/myanmar
Ref:https://themimu.info/sites/themimu.info/files/documents/Report_Food_Security_and_Nutrition_Information_Scoping_Study_EC_May11.pdf
Ref: https://www.wfp.org/countries/myanmar
#foodsecurityawareness
#foodie
#shayichannel
