Mungkan hkamja dap (World Health Organization) kaw nna asak 10 – 19 ning ten ladaw hpe sak ram hkawn ji brang ji ten ngu masat da ma ai. Ndai sak ram hkawn ji brang ji ten ladaw gaw ma kaji ten kaw nna, masha kaba pang de galai shai wa ai ladaw ahkying re ai hte maren, hkumhkrang bawngring ai lam hte, myit masin arawn nsam lam hta laklai galai shai taw nga ai ladaw ten re ai lam chye lu nga ai. Hkumhkrang bawngring lam hta, ma kaji ten shaloi na hta laklai shai ai hku nna, num, la, seng ang ai dawshan ni bawngring galu kaba wa nga ai re. La kasha ni gaw asak 10-15 ning laman shabrang brang wa nna, num kasha ni gaw asak 9-18 ning laman mahkawn ten du shang wa ai majaw num hking sa ai lam byin wa ai rai nga ai. Ndai sak ram ten hta tinang hkrai wang lu wang lang nga mayu ai myit, pang bung ai manaw manang ni hpe hkau chyap let shamyet shanat mayu ai lam, nta masha kaba ni a tsun shaga lam hpe la le mayu ai myit ni byin wa chye ai. Grau nna gaw, tinang hkum tinang kamhpa ai myit hte sumtsaw sumra lam, hkum shan ganawn mazum lam ni hpe myit shang sha, myit shingran let myit kayut ai lam ni byin pru chye wa ai. Sak ram ten hta mayat maya hkamja lam machye machyang ni hpe jaw ang ai hku nlu la ai majaw, byin hkrum nga ai mayak manghkang law law rai nga ai. Dai hta sak ram mahkum byin ai lam gaw hkrum katut ai wa hta sha n-ga, nta dinghku, wuhpung wuhpawng hte mungdan a matu mayak hkumsum hpa hku nna sa ahtu hkra nga ai hpe mu lu nga ai.
WHO a jahpan chyarang hta shaning shagu mungkan ting kaw nna, asak 10-19 ning lapran num ma hkawn ji, wan 21 grup yin gaw mahkum byin nna, de a ka-ang hkup gaw nmyit mada da ai sha ma kap mat ai re lam chye lu nga ai.
Sak ram ten gaw mahkum byin nna dinghku langai hpe gaw sharawt galu kaba wa lu na matu nloi shi nga ai. Hkumhkrang bawngring ai hte myit mang ai lam ni gaw sak ram ten hta mahkum byin wa yang lit la hparan na matu nhtuk manu shi ai ten rai nga ai. Asak nhpring shi ai ten num ma ni a pujat gaw hkamja lam hte htuk manu ai hku nna shangai chyinghkai lu na matu jin grim nrai shi nga ai. Myit masin hkyen shajin ai lam hta mung sak ram ten gaw byin pru wa na mayak manghkang ni hpe ladat jaw jaw hte hparan hpareng lu ai lam naw yawm nga ai.
Mahkum byin ai lam gaw num kasha ni numhking sa ngut ten, nsa shi ai ten, galoi ten hta mi rai rai, makawp maga ladat, ma gang ladat hpe nlang nna num la hkum shan ganawn mazum ai rai yang mahkum byin chye ai re. Madung gaw, ndai asak aprat ten hta chyam mayu, chye mayu ai myit ni law htam ai hte makau grup yin rau nga manaw manang ni a njaw n-ang ai hku lam matsun ai, mayat maya hkamja lam hte seng nna machye machyang ni hpe jaw ang ai hku lu la na shara nnga ai lam ni a majaw nbyin ging ai mang hkang ni byin hkrum hkra ai lam mu chye lu nga ai.
Sak ram ten mahkum byin, ma shangai shaprat ai majaw byin wa lu ai mayak mang hkang lam ni law nga ai.
- Sak ram ten gaw jawng laika sharin achyin nga ai ten ladaw re ai majaw ndai zawn re ai mang hkang byin wa yang, jawng hkring, jawng pru ra mat nna hpaji tsang htum hkra nlu shangut la chye wa ai
- Wuhpung wuhpawng kata hta mung tsun jahpoi asawng ai, yu kaji ai lam ni hkrum wa chye ai. De a majaw, tinang hkum tinang myit makam yawm, myit ru myit htum ai lam byin hkrum hkra chye ai. Hpang jahtum tinang hkum tinang sat si ai kaw du wa chye ai.
- Sak ram ten mahkum byin yang malawng gaw tsirung de nsa gwi, tsirung sa nna mahkum madun ra ai hpe nchye ma ai. Hkamja lam hte htuk manu ai tsam rawng lu sha sha ra ai lam, hkrit tsang ra ai kumla ni byin wa yang aten dep tsirung de sa ra ai lam ni hpe nchye ai majaw kanu hte kasha a hkamja lam hpe ahtu hkra wa chye ai re.
- Laika hpaji tsang madang nem mat ai majaw, shang gumhpraw tam na mahkrun ni yawm mat wa chye ai, hpaga bungli galaw ai lam hta mung masha ni a masu hkalem hkalau ai hkrum wa chye ai.
- Asak kaji ten dinghku de ai majaw, hpang de dinghku n-grin ai lam ni mung byin hkrum wa chye ai
- Makau grup yin tsun jahpoi na hte nta dinghku masha ni pawt sindawng na hpe hkrit ai majaw, ma sharu shabrai ai lam hpe mayun mayoi galaw nna hkamja lam hta ahtu hkra hpang jahtum asak si sum ai de mung du wa chye ai. De a marang e mungdan a asak 5 ning npu ma kaji hte ma kanu si sum shadang mung tsaw wa chye ai.
Sak ram ten mahkum byin yang nkaja ai, nhtuk manu ai lawng lam ni sha byin hkrum sha nga ai lam mu lu nga ai. Sak ram ten mahkum byin ai lam nnga hkra ahkyak dik gaw dinghku nshang shi ai ten, asak nhpring shi ai ten hta num la hkum shan ganawn ai lam hpe koi gam ra ai. Lama na nlu koi gam yang, makawp maga ladat (Condom) hpe ladat jaw ai hku jai lang chye na ahkyak nga ai. De a marang e, mahkum the hkum shan kanawn kapbra ana (Sexually Transmitted Diseases) byin ai shadawn shadang shayawm ya ai re.
Ngut nna, anhte wuhpung wuhpawng ni hku nna mung, sak ram ni hpe mayat maya hkamja lam hte seng nna jaw ang ai machye machyang ni hte rau sharin hkaja, ginlen ya ai lam ni galaw ra nga ai. Sak ram num, sak ram la ni yawng gaw rap ra ai ahkaw ahkang hte rap ra ai mahkrun masa ni hpe hkam la ging ai, lu la ra ai ngu mungkan ma ahkaw ahkang rap daw kawn masat shagrin da ai re. Hkrung grin na ahkaw ahkang, rawt jat bawng ring na ahkaw ahkang, shimlum hkra makawp maga na ahkaw ahkang hte shang lawm pawng hpawm na ahkaw ahkang ni nga ai. Sak ram ni hkrung grin na ahkaw ahkang hte rawt jat bawng ring na ahkaw ahkang nga ai hte maren, hkawn ji brangji shang wa ten asak hta hkan nna chye ging chye mai ai mayat maya hkamja lam ni hpe sharin hkaja hkam la na matu jawm myit mang sa wa let, sak ram mahkum byin ai shadawn shadang yawm mat wa hkra yawng jawm shakut sa ra sai.
Reference- https://www.who.int/
