Asak (47) ning kaw shawng ningnan na num gumsan magam byin wa ai Susana Caputova hpe Slovakia mungdan a Erin Brockovich ngu shagrau shamying ma nna, shi gaw tara rap ra lam a matu kamhpa shara kata taw ai aten hta, mung masa myit mada shara shingtai mung rai nga ai.
Ndai hku byin wa na matu, sut masa wuhpung kaba ni hte mung masa daru magam nga ai ni a tara Upadi n-nga galaw ai arawn alai amu ni hpe ninghkap shamu shamawt ai wa (activitist) hku nna awng dang hkumpat wa lu ai mabyin ni grai law hkra nga ai. Dai mabyin ni a majaw, America mungdan a mying gumhkawng ai Forbes zinghkri kaw nna mungkan hta atsam rawng magrau grang ai num 100 jahpan hta e nambat 84 hta lawm ai num langai hku nna masat ai mung hkrum wu ai.
Slovakia mungdan gaw Urawpa mungdan (Europe) ka-ang daw na kawng mungdan kasha langai rai tim mung, labau hta yak hkak mazut ai mung masa hkrunlam ni hpe lai di wa ai mungdan re. Communist up hkang ai lam hpe 1989 ning Velvet rawt malan hte jahtum sha-ngut kau ai hpang gaw, Czechoslovakia mungdan kaw nna garan pru let, Slovakia mungdan ngu nna san san tsap wa ai.
Rai tim mung, nhkru ai masha wuhpung ni hte lapai mung masa masha ni a darum magam hpe shut shai ai hku jai lang ai arawn alai ni gaw, Communist lai mat ai aten hta mung masa galaw ai ramma ni hte ninghkap shamu shamawt ai masha ni a matu, madung tawn nna hparan ra ai shingtai mung masa manghkang byin wa ai.
Dai aten ladaw lapran hta kaba wa ai Susana gaw dakkasu jawng lung ai ten kaw nna, mung masha ni a mayak manghkang ni hpe karum ya lu hkra ngu ai yaw shada lam langai a matu sha, tara Upadi hpe sharin hkaja wa ai da. Dai aten shaloi, shi a daidaw buga re nga ai Penzinok mare kaw na masha nga ai nta makau hkan e, masha hpe grai jamjau jaw chye ai maza mala ni hpe tara n-shang ai sha kabai ayai ai lam a majaw, buga masha ni hkam kaja lam hten run nna, gaga buga ginra ni hte shingdaw yu yang, shi a buga kaw mawng ana (cancer) byin ai lam 80% grau tsaw taw ai hpe Susana mu chye lu ai.
Shi hte ni ai makyin jinghku ni mung mawng ana hkamsha ra nna, Susana gaw shi a kasha ni mung mawng ana byin na tsang ai majaw, nta na hkuwawt hku pyi n-hpaw ai sha nga lai wa ai lam hpe Goldman makau grupyin shingra hte seng nna shagrau kumhpa jaw ai uphung a san htai lamang langai kaw tsun dan ga ai.
Maza gabai ai shara kaw arang bang da ai lam gaw, sinna Urawpa mungdan ni du hkra sa gabai lawm ai madang du hkra arang law ai sha n-ga, Asuya party ningbaw ni a madi shadaw ai lam mung lu da ai majaw, Susana hku nna dai lam hpe ninghkap na matu aten 10 ning daram la nna hkyen lajang wa ra ai.
“Maza mala gaw anhte buga hte n-seng ai” ngu ai gabaw hte rau Penzinok mare a tsabyi ntsin (wine) htuk shapraw ai ni a wuhpung hpe shawng nnan zinlum la lu nna, mung shawa masha shamu shamawt ai lam hpe galaw hpang wa ai. Shawng nnan daw gaw, mungdan daru magam Asuya ni gaw, Susana a mung shawa hpe zinlum jasu sharawt ai lam ni hpe grai wa chyambra htam kaba wa na ngu n-shadu da ma ai. Rai tim mung, buga shawa masha 57,000 jan a madi shadaw lata masat lu ai shaloi kaw nna gaw, mungdan daru magam Asuya ni gaw kalang ta shanhte a myit hpe galai kau nna, Susana hpe madi shadaw wa ma ai. Hpang de gaw shaning law law tara n-shang ai sha maza mala gabai ayai ai sut masa bungli nkau hpe jahkring kau nna, Susana tang shawn ai lamu ga jai lang ai ladat mung awng dang ai hku tang shawn la lu ai.
Mung shawa masha ni gaw Susana hpe Slovakia mungdan a Erin Brockovich (bungli nlu ai dinghku hka taw ai kanu num langai gaw ningtau tara Upadi magam gun langai hku nna bungli galaw let California myihprap wan jaw ai jak rung langai a majaw hka awu asin nsan nseng byin wa ai lam hpe awngdan ai hku hparen wa ai sumla hkrung kaw nna bungyi) ngu ai janmau shagrau ma ai. Dai hta sha n-ga, Susana gaw 2016 ning hta Goldman makau grupyin shingra hte seng ai shagrau kumhpa (Goldman Environmental Prize) hpe mung lu la ai
2018 ning February shata hta nhkru ai masha ni a wuhpung ni hte mung masa galaw ai masha ni a rau mayun bawngban jahtuk nna galaw ai, daru magam hpe shut shai ai hku jai lang ai magam bungli langai hpe hkan sawk sagawn shapraw nga ai ramma shiga la ai wa (journalist) sat hkrum ai amu gaw Slovakia mung shawa masha ni a shaning law law hkamsha wa ai lam shagu ntsa masin nsi ai lam, myit n-pyaw ai ni hpe adingtawk saw shapraw ai zawn byin taw ai. Mung shawa masha mun jan gaw lam nmaw ntsa pru wa ma nna, tara rap ra lam lu la na matu myit ra madun ma ai. Ndai myit ra madun ai lam gaw Velvet rawt malan a n-gun kaba dik ai mung shawa masha shamu shamawt ai lam byin tai wa ai.
Dai mung shawa masha shamu shamawt ai lam kaw nna, Susana hpe mungdan a shawng ningnan na num gumsan magam tai na matu sindan pa jaw ma ai. Susana hku nna gaw lapai maga de sa ai mung masa myit ningshat ni hte ading tawk hkrup kya manghkang byin na hta gaw, law malawng rau gindun mai galaw ai magam bungli ni hpe ahkyak shatai na hte, dinghkrai akyu sha yu ai mung masa ladat kaw nna pru mat wa hkra lam madun lu na matu shakut shaja wa ai.
Sindan pa (sh) ra lata me hte seng nna jahpan hta ai ni gaw Susana gaw num byin ai lam hta n-gun jaw madi shadaw ai ni kaw nna sindan pa hpe lu la wa ai hta sha n-ga, dinglik yu myit sawn yu let dawdan nna sindan pa jaw ai ni hpe mung, mungdan a tara rap ra lam hpe rau jawm tam na matu saw lajin zinlum la lu wa ai ngu nna shakawn ma ai.
Rai tim mung, grai ja ai lapai mung masa myit ningshat ni hte ritkawp grai ja ai makam htung tara ni a lapran, Susana a shakut shaja ai lam gaw grai kaji ai hka leng kasha zawn sha naw rai nga ai. Mungdan kata aru jung taw sai daru magam hpe n-jaw n-teng ai hku jai lang ai lam ni mung Susana a dinghku nta masha ni a shimlam hpe du hkra jahkrit shama nga ai nga tsun ai.
Ya ten hta gaw, shi a kasha numsha lahkawng chyawm gaw pyada dap a makawp maga shim lam jaw ai lam hte nga nga ma ai. Susana hku nna lai wa sai 2023 ning ra lata poi hta, matut nna shanglawm shingjawng ai lam n-galaw sana matu yak yak hkak hkak dawdan wa ai rai tim, tara rap ra ai lam a manu hpunda ni hpe gaw matut nna makawp maga mat na re ai lam shiga dap ni hpe hpang jahtum tsun shana wa ai.