Wuhpung langai hta ya na zawn shaning (20) ning jan na hkra galaw wa ai masha ni gaw hti dang sha re ai prat hta, kaning re ai lam ni gaw dai daram na hkra galaw lu shangun a ta, kaning re myit n-gun ni hte tawt lai wa lu a ta ngu ai saranum a shaning (20)ning jan mahkrum madup hpe san/htai galaw da ga ai.
Saranum Nang Raw gaw, Sam mung na Jinghpaw wunpawng amyu sha rai nna Jinghpaw mung hta nga kaba wa ai rai nga ai. 1987 ning kaw nna kanu kawa ni a magam bungli a majaw Yangon mare kaba de htawt wa ai. Saranum gaw kasha num kasha langai, la kasha langai a kanu mung rai nga ai. Kaji ten kaw nna nawku hpung a ramma hte seng ai magam bungli ni hta azet atsang rai shang lawm galaw lai wa sai rai nga ai.
Saranum shang lawm galaw ai ‘Nyein Foundation’ hpe 2000 ning May shata hpa hpaw hpang wa ai rai nna, saranum gaw October shata kaw nna Masing Lithkam magam lit hte shang lawm galaw hpang wa sai rai nga ai.
“Masing lahkawng hpe shawng galaw hpang wa ai. Rapdaw democracy ladat hte maren zuhpawng ni hpe atsawm woi awn lu na matu atsam sharawt ya ai wunkat hte, simsa lam gawgap ai hte seng ai wunkat hpe nawku hpung a ningbaw ningla ni hte nawku hpung na lit nga ai ni hpe jaw wa sai hku re.”
Anhte shinggyim uhpung uhpawng hta simsa lam hte seng ai magam bungli gaw, La ni (myu shadang) hte seng ai bungli re ngu nna mu mada ma ai majaw, asak (30) ning jan re ai myu shayi langai woi awn wa ai shaloi “Ngai kade daram wa chye ai kun, kaja wa gaw lu galaw na kun ngu ai myit hte chyam dinglik hkrum ai lam ni law law nga lai wa sai. Anhte wunkat jaw ai ten hta mung, shanhte chye da chyalu ni hpe hpaji chyam ai hku nna gasan san ai ni mung nga lai wa ai.” Dai zawn hkrum katut ai raitim, n htingnut mat ai sha ladat hpaji hte seng ai lami lamang ni hte bai sanglang dan let kam ai myit hpe lu hkra gawgap la wa ai.
“Nyein Foundation’ hta bungli galaw wa ai shaloi gaw buduza(ဘူဒိုဇာ) zawn rai nga ai. Buduza re majaw lam hpaw ra ai, masha ni n galaw yu ai lam hpe hpaw la ra ai hkam sha lam rai nga. Nam, ru-hpun, hpun ni nga ai lam hpe lam mahkrun hpaw ra ai. Grai tsawm ai lam n raitim pyi lai-lam hku hkra baw ra ai majaw yak ai. Asak kaba sai, mahkrum madup kaba sai ni law malawng mung myu shadang ni re majaw shanhte hte shada da kam ai myit gawgap la ra ai. Yakhkak ai raitim tawt lai la
lu ai”
Wuhpung hta shi-ning ladaw langai daram galaw wa sai ten, kungkyang ai magam gun ni nga wa ai shaloi gaw hparan hpareng ai wa (Manager) shara hpe kaga masha ni hpe bai lahpa galai jaw kau lu ai. Sarama gaw, dai shara a lahta tsang ning-gam rai nga ai ‘Ningtau hpa-awn’ lit hpe bai la nna, masing a lam masan hte zai ladat gren/jahkrat ai bungli ni hpe bai woi awn mat wa ai. 2013 ning hpang daw de Myanmar mungdan hta simsa lam bawngban jahkrup ai bungli masing ni nga wa ai aten hta, wuhpung a ‘Hpa-awn’ jan. Ja Nan hte rau sarama gaw ( lam masan hte zai ladat ) hte seng ai bungli a Hpa-awn lit hpe bai lit la mat wa ai.
Wuhpung langai hta ndai daram aten na hkra myit marai nga nga hte lu galaw na matu, kaning re myit n-gun ni, myit rawt shangun ai lam ni a majaw ta nga yang, ngai hku nna awng dang ai ngu ai hta lam (4) hku tsun mayu ai. Yakhkak ai lam ni gaw law law nga ai.
Nambat langai hku nna gaw, anhte hte rau mahkri shawn nna bungli jawm galaw ai wuhpung ni re. Bungli rau jawm galaw ai wuhpung ni hku nna anhte hpe kam hkra galaw ra ai lam re. N-gup hte sha tsun yang gaw kadai mung kam na n re. Tsun ai hte maren tatut galaw ai, shada da kam ai myit hte bungli rau jawm galaw ra ai. Ndai ladat hte sha yakhkak dutdang lam ni hpe tawt lai lu sai hku re.
Nambat lahkawng hku nna gaw, bungli masing (ramma hte seng ai masing) lahkawng hpe gumhpawn nna tsun ga nga yang, ramma ni a su-hprang ai hte myit rawt ai, hkaja ai hte myit maju jung ai, ap-nawng ai lam hte, langai mi gaw shanhte a atsam marai dat ai lam, n dut n dang shakut shaja ai lam ni re. Ramma nkau mi gaw, asum jaw sana i ngu san yang, anhte naw shakut yu na nga nna atsam marai dat let shakut nna galaw ma ai. “Masha hkum shagu taw ram/ningtawn na n ra ai ngu tsun mayu ai. Masha shagu grai ram ai ngu ai gaw taw ai/shau ai, raitim galaw mayu ai myit sha rawng ra ai. Shanhte gaw lanyan yang lanyan na, raitim ngut kre ai du hkra atsam marai dat nna galaw ma ai.”
Nambat masum hku nna gaw, wuhpung wuhpawng langai ngu nna bungli galaw sa wa ai shaloi, yaw shada lam kade kaja ai bungli raitim, shi tsang hte tsang rai, masing hparan hpareng ai wa, bungli masing hparan hpareng ai wa hte shi a malawm ni ngu n nga yang n mai ai. “Shanhte gaw dai bungli masing hpe kaja wa chye nna atsam dat galaw ai, tsawra myit rawng ai, tsang hte tsang lit hkam ai lam, bungli lit garan hkat ai lam ni kaja ai rai yang, dai gaw awng dang ai lam re. Bungli masing hparan hpareng ai wa shi chyu sha yawng hpe jum tek da nna, shi a malawm ni bungli n galaw ai rai yang gaw gara hku mung awng dang na n re.”
Nambat mali hku nna gaw, ngai gaw ndai wuhpung hta ‘masing bawngban jahkrup lithkam’ hku nna galaw hpang wa ai, hpang daw de gaw ‘masing hparan hpareng ai wa’, dai hpang ‘ningtau hpa-awn’ hku nna lit la galaw mat wa ai. Anhte ni ndai hku nna grau dam lada hkra galaw wa ai shaloi Jinghpaw mung kaw na Kayah, Mon. Ndai ni gaw bawngring lam hte seng ai bungli ni re. N bung ai makam amyu myu lapran na ramma ni (Inter-faith Youth) nga yang mung Jinghpaw mung kaw na hpang wa ai. Hpang daw de gau ngwi ngwi shara bai jat wa ai. Madung gaw Yangon hte Pegu gaiwang ni rai nga. Ndai hku jat wa ai shaloi nambat mali ngu na gaw, ngai ‘Masing hparan hpareng ai wa’ hku nna mung, ‘Ningtau hpa-awn’ hku nna mung, bai masam maram nna she galaw ging ai ngu myit nna anhte ni masam maram ai lam hpe galaw mat ai. Zai ladat rawng ai dawdan lam jahkrat lu na matu ‘Hpa-awn’ hpe tang madun ra ai. Sara kaba (Rev. Dr. Lahtaw Saboi Jum) shi hkum nan ndai masam maram da ai lam hpe chyena hkra shakut ai, madat ai, kam ai. Bai nna hkrak ai, galaw mu nga nna, woi awn let dawdan na ahkang jaw dat ai.
“Anhte tatut galaw ai masha ni a nsen hpe madat ya ra ai. ‘Yu reng komiti hpung’ gaw shanhte hkum nan sa galaw ai n re majaw, bungli ni gaw kaja wa awng dang nga ai kun, hpa ni gaw naw jat ra nga ai kun, wuhpung a masat da ai masha uhpung ni a matu yaw shada da ai lam de du na matu, madu galaw lu ai atsam hpe mung bai maram yu nna, anhte hpe hkap la lu na ni gaw kadai ni nga ai kun, gara shara ni hta e ndai bungli hpe naw jat ra ai kun, anhte hpe gaw hkap la na ma ai kun, ndai lam ni yawng hpe lu masam maram ai gaw ‘Masing hparan hpareng ai wa’, ‘Ningtau hpa-awn’ hte ‘Hpa-awn’ ni rai nga ai.”
Anhte a magam gun ni a masa hpe mung atsawm maram yu nna, myit nchyan ningnan ni jaw wa ai shaloi ‘Yu reng komiti hpung’ gaw madat nna, galaw lu ai ahkang aya hpe jaw ai rai nga. “Gaw byin na kun, ngu nna jahkring tawn ai hku n re sha, ndai hpe madat ra ai. Bungli lit garan jaw ai lam ra ai. Masha law malawng wuhpung ni hta na na n lu galaw ai ngu gaw, shahhte hta e ndai magam gun gaw shi galaw lu ai daram galaw na ahkaw ahkang n lu jang myit daw wa ai.”
Madu a wuhpung kata hta madu hpe hkap la na, dawdan lam lu na matu tsun shadut/zinlum ai shaloi tinang a masam maram lam gaw ngangkang ra ai. Dai hku ngangkang sai nga yang, atsawm bai myit sawn yu nna, dai hpe madu wuhpung a galaw sa wa ai htung/ladat ni hpe atsawm dinglik nna tang madun lu ai rai yang, tinang a myit nchyan ningnan ni hpe masha kaba ni, dawdan jahkrat ya na ni mung hkap la na re. Dai shaloi madu mung myit n-gun ni grau bai lu la wa ai. Lam masum hku tsun yu ga le. Ningbaw wa hpe gaw gara hku madat u ngu gaw n mai tsun ai le.
Tinang hku nna galaw ra na lam ni hta- nambat (1) gaw, wuhpung a masat da ai ‘manu shadan lam’ hte madu a manu shadan ai lam ni hta bung ai lawm ai kun, bung ai ni hpe tam ra ai. Nambat(2) gaw, wuhpung a byin mayu ai galai shai lam/mahtai gaw, tinang kaja wa mu mayu ai galai shai lam/mahtai rai nga ai kun? Re ai nga jang gaw tinang dai wuhpung hta grin nga na re. Nambat(3) gaw, tinang ndai wuhpung de du wa sai hte galaw ra na bungli gaw, lahta na masha ni hpe tsun shadut/zinlum ai lam(upward advocacy) galaw ra ai. Dai hpang, lahta daw na ni hte bungli galaw ai rau run manang ni lapran tsun shadut/zinlum ai lam (upward advocacy and horizontal advocacy) galaw ra ai.
Madu gaw ndai bungli hta tinang a ra kadawn lam a majaw shang gumhpraw ra nna galaw ai mi rai rai, hkrak nna galaw ai mi rai rai, galaw let kaja wa sha ndai shara kaw matut galaw ging ai ngu myit wa ai shaloi, madu hkum nan mung ‘galai shai lam hpe hkrang shapraw ai wa’(change agent) hku nna wuhpung hpe grau hkumtsup wa hkra, grau kaja wa hkra, wuhpung kawn ngai hpe bungli jaw da ai ngu n myit la ai sha, madu hkum nan wuhpung hpe grau galu kaba wa hkra galaw wa ai shaloi, tinang hkum nan mung rawt jat wa ai. Wuhpung mung rawt jat wa ai. Madu a rawt jat lam gaw wuhpung a rawt jat lam hte maren sha/langai sha rai wa ai. Ngai mung dai hku nan hkam la nna galaw wa ai.
Ngai hku nna n-gun jaw mayu ai gaw, madu gaw ndai wuhpung kaw du wa sai, bungli sa galaw sai nga yang, tinang gaw ndai wuhpung hta bungli galaw nna shata shabrai lu na hpe sha n myit ai sha, madu hkum madu atsam sharawt la ai (personal development) ndai hpe wuhpung kaw na galaw ya ai kun (shnr) wuhpung kawn n galaw ya ai rai yang gara hku lam tam na? Bai langai mi gaw, tinang hku nna mung ndai wuhpung rawt jat wa hkra gara hku galaw ya lu na? Gara hku hpaji jaw lu na? Bai nna, wuhpung gaw kaning re ‘manu shadan lam’ ni hte galaw sa wa na nga nna ka da ai kun? Ka da ai hte maren n rai taw/n hkan sa nga ai kun? Lama n rai taw yang, dai hku byin wa hkra tinang hku nna gara hku hpaji jaw la na ngu ai lam ni.
Madu gaw shata shabrai lu na hpe sha n myit ai sha, madu hkum madu atsam sharawt la na hte, wuhpung a rawt jat galu kaba lam hpe mung myit shalawm ra ai. Ginchyum hku tsun ga nga yang, ramma ni tinang a shata shabrai lu na matu, shata shabrai hkrak ai, dai hku sha sa mat yang gaw bungli n grin ai, jahkring hkring bungli htawt ai wa sha rai taw na re. Nnan kaw na madu a ‘manu shadan lam’ hte bung ai bungli hpe lata na matu hte, bungli shara hta nga let wuhpung a akyu ara hpe tam na matu tsun mayu ai.
“Hpang jahtum hku nna anhte shingdaw nna tsun ga nga yang, anhte ni gaw chyi taw nga ai wan kawk hpe n sat kau ga, sau bai bang jat ga, matut nna htoi tu nga na matu hpe shakut ga” ngu tsun mayu ai.
Myanmar mungdan a mung masa galai shai mat ai lam ni a majaw 2021 shaning htum maga kaw nna, saranum gaw Nyein a lam masan hte zai ladat hte seng ai Hpa-awn lit kaw nna hkring sa sai hku re.
