✍️Mungdan hte myusha langai rawt jat bawngring na matu npawt nhpang gaw, zet let kungkyang hkam kaja ai mungshawa ni law htam ra nga ai. Ndai zawn hpaji hte hkamja lam hta bawngring ai mungshawa ni byin tai lu na gaw, kanu num ni hta madung rai nga ai hpe mu lu nga ai. Masha langai bawngring galu kaba wa na matu, kanu a hkri-tung hta nga ai aten (mahkum ten) gaw ahkyak dik htum rai nga ai. Dai majaw Kanu num ni a mahkum ten hkamja lam hte shangai shaprat ngut ai hpang bat 6 (post-partum period) aten ni gaw ahkyak ai hte maren hkamja lam hte bungpre hkra sadi sahka hkan nang hkan sa ra nga ai.
✍️Anhte wuhpung kata hta mahkum byin ai hpe tau hkrau nchye ai sha shata 3,4 ram du yang she chye ai ni mung nga nga ma ai. Mahkum byin ai hpe chye na matu gaw, shawoi num hking sa ra ai nhtoi aten hta nsa nna, bat mi na mat ai hpang (ရာသီထိန်ပြီး ၁ပတ်အကြာ) jit jep nna mai chye lu ai. Grau hkrak ai lam gaw mahkum nbyin shi ai aten kaw nna tinang a ningrum ningtau hte bawngban let ma la na matu (preconception counselling) ngu ai hpe sarawun ni hte bawngban jahkrup nna masing jahkrat yang gaw kaja dik htum rai nga ai.
✍️Mahkum byin ai hte shawng ningnan galaw sa ra ai lam gaw, tsirung tsijaw gawk de sa nna mahkum hpe yawm dik 4 lang ap ai lam hpe lu hkra galaw na ahkyak ai. Mahkum byin ai shawng na shata 3 aten gaw masha ngu ai nsam byin wa ai, hkumhkrang lagaw lata ni nsam pra wa ai, bawnu kaba wa nna salum gumhtawn ai lam byin wa ai re. Ndai ten hta shing-gan kaw na tinang dinghkrai tsi mari sha ai lam n-galaw ai sha, tsigawk sa madun ai lam hpe galaw na ahkyak nga ai.
✍️Mahkum a shawng na shata 3 hta ahkyak ai gaw Folic acid ngu ai tsi hpe lu hkra sha ya lu yang kaja ai . Ndai Folic acid ngu ai dat dumhprut yang masha ngu ai nsam byin wa ai ten ningra ai lam ni chye byin wa ai, gashadawn- nten ga ai(Cleft palate), shingma hta bawng ai(Neural tube defect), bawnu hte baw nra bawngring kaba lam nnga ai (Anencephaly) ndai zawn re ai lam ni chye byin wa ai re. Dai majaw Folic acid hpe mahkum ten sha nrai , tinang ma la na matu myit mang ai ten kaw na mai lu hpang ai rai nga ai.
✍️Iron ngu ai (sai n-gun hpring ya lu ai) dat hpe gaw mahkum shata 3 hpring ai ten kaw nna madung sha ra nga ai. Mahkum ten kraw kan kata na ma, lu-sha n-gun hkum hkum ra ra lu la na matu, kanu kaw nna kasha hpe ma manang(placenta) kaw nna lu-sha n-gun ni hpe jaw ra ai re. Ndai zawn lu jaw na matu sai n-gun shadawn shadang hpring rai ra ai. Dai majaw mahkum shata 3 hpring ai hpang daw de kraw-kan kata na ma, bawngring galu kaba wa ai ten rai ai majaw Iron ngu ai tsi hpe lu ya let, Iron dat law ai malu masha ni rai nga ai- hkyeng ai nsam nga ai shan, salau lap, tofu, tsit ai nsam nga ai namlaw namlap ni hte namsi namsaw ni hpe sha ya ra ai re.
✍️Ngut nna Vitamin B1 ngu ai dat mung mahkum ten ahkyak ai dat rai nga ai. Ndai Vitamin B1(Thiamine) ngu ai dat dumhprut yang သူငယ်နာ(beri beri) ngu ai ana byin chye ai re. Dai majaw ndai zawn re ana nbyin na matu, mahkum byin ai hte vitamin B1 n-gun tsi hte vitamin B1 law ai malu masha (shan,nga,udi, nga-chyu, tofo, shapre hkumsum hpa) ni hpe sha ya ra ai re.
✍️Mahkum ten hkumra lu sha gaw madung ahkyak ai lam langai rai nga ai. Kraw kan kata na ma bawngring kaba na matu lu-sha dat – Protein, DHA, Omega-3, Vitamin C, Zinc, Vitamin D, Calcium , Vitamin B12 ndai zawn re ai dat lawm ai malu masha sha ya ra ai. Dai majaw shani shagu sha ai malu masha ni hta shat, shan, nga, namlaw namlap, namsi namsaw hte tum kawp lawm ai namsi ni hpe sha ra ai. Shan nga nsha ai shani mung shapre hkumsum hpa hte udi hpe lu hkra sha ra nga ai.
✍️Matut nna mahkum byin ai ten malawng byin chye ai mabyin ni hte sadi hkannang hkansa mai ai lam hpe ginlen mayu nngai…
1️⃣ Kraw ga-awn nna madawn ai lam gaw mahkum kanu ni 80-85% hta byin ai hpe mu lu ga ai. Ndai zawn re ai lam byin yang tinang dinghkrai chye ai hku, tsi mari sha ai lam hpe tsepkawp n-galaw ai sha, ni nawn ai tsigawk de sa madun yang kaja nga ai. Mahkum shata mi hpring ai ten kaw nna mahkum shata 4 hpring ai ten du hkra kraw ga-awn madawn ai lam chye byin ai. Ndai zawn byin ai lam hpe tinang hku nna galaw sa mai ai lam gaw
• Shingnam (Ginger) hpe mani kau nna hka kahtet hte tsinglu mai ai
• Shat malu masha hpe mung kya ai hpe malawng sha ra ai. Kalang sha yang kachyi chyi hte law law lang sha na
• Ntsin hpe law law lu ya na (hka, simai ntsin, dat jum ntsin, ntsin law ai namsi namsaw)
• Kraw ga-awn ai lam grai sawng nna baw sin ai, jahkring hkring madawn ai lam nga wa yang tsigawk de la wan sa madun ai lam galaw na
2️⃣ Kan kahtet kan nga npyaw ai lam
Shat kan nga npyaw, kahtet ai kumla gaw mahkum ten hta galoi ten rai tim chye byin nna malawng gaw mahkum bat 27 (shata 7) lahta de byin ai hpe mu lu ai. Mahkum ten hormone ni galai shai ai hte, kaba wa ai ma shat kan kaw sa dip hkra ai majaw byin ai kumla rai nga ai. Ndai zawn re ai lam byin yang galaw hkan sa mai ai ni gaw
§ Kya ai malu masha hpe kachyi chyi hte jahkring hkring sha ya na
§ Shana yup ra shang na mahka yawm dik hkying hkum 3 malu masha hpa mung nsha bang na
§ Yup ai ten baw hkum tsaw ai hte yup na
§ Salik hkayawm, tsa chyaru hpe tsep kawp nmai lu ai
3️⃣ Kan chyat ai lam
• Kan chyat ai lam byin wa yang (Fiber) law ai malu masha hte namsi namsaw hpe law law sha mai ai.
• Hka hpe lani mi gawm 8-12 (2.3 liters) lu na
• Coffee hte hpalap hpe koi gam na. Coffee hte hpalap hpe lu yang kanchyat ai lam grau byin ai sha n-ga, shangai wa ai ma hta mung namnak nhpring ai lam ni byin chye ai hpe mu lu ga ai.
4️⃣ Lagaw bum ai lam (Varicose vein)
Lagaw bum ai lam gaw mahkum ten sai lam ni hta sai grau law wa ai majaw, ma kaba wa ten kanu a namnak law wa ai majaw, hormones ni galai shai ai a majaw byin ai re. Ndai zawn re nbyin na matu
§ Aten na na tsap ai lam n-galaw na
§ Dung yang lagaw hpe chyikchyai n-galaw na
§ Yup ai ten lagaw npu kaw mara na lama tawn nna lagaw hpe shatsaw na
§ Bum machyi ai lam sawng wa yang tsigawk de lawan sa na
5️⃣ Nshang lami-laman machyi ai lam
mahkum ten hta hormone hte, kraw kan kata na ma kaba wa ai a majaw lami-laman ni machyi ai lam byin chye ai. Ndai zawn byin wa yang
• Hkyepdin tsaw nmai din ai, hkyepdin hpa ai, ra ai din ra ai
• Lani mi minute 20-45 ram lam hkawm ai lam galaw na
• Li ai arung arai tsep kawp nhpai na
• Ahtsawm hkring sa ai lam galaw na
✍️Mahkum ten baw machyi, baw sin, shangai ten ndu shi ai kan machyi, numhkrang kaw nna sai htaw, ntsin hpraw ai ni yu yang ni nawn ai tsirung tsijaw gawk de lawan dik ai hku sa madun ra ai.
✍️Kanu num ni a hkamja lam gaw mahkum ten(prenatal period) sha nrai, shangai shaprat ngut ai hpang bat 6 (postpartum period) ngu ai aten hta mung hkamja lam hte bungpre hkra nga let hkumra lu sha ni hpe ahtsawm sha ra ai. Ndai ten hta hormone ni galai shai ai lam byin ai majaw kanu hta myit kaji garen, myit npyaw, myit daw myit hten ai lam ni chye byin ai ten rai nga ai. Dai majaw ndai aten ladaw hta ningrum ningtau hte dinghku nta masha ni hku nna ahtsawm sha yu gawn lajang let, myit pyaw, shimlum ai lam hpe jaw ra ai.
✍️Shangai shaprat ngut ai shawng na nhtoi 2 ya laman hta, pru ai kanu a chyu gaw hpraw ai nsam n-gale shi nna, nsam nnga ai hka zawn chye byin ai. Ndai hpe gaw chyu ntsin (colostrum) ngu ai re. Ndai chyu ntsin (colostrum) hta ma a matu ahkyak dik htum ai lu-sha dat law htam hkra rawng ai majaw, shangai wa ai hte kanu chyu hpe lu hkra jaw ra ai. Kanu chyu hpe ma kan si ai aten hta dingyang lu jaw hkra galaw ra ai. Kanu chyu nrai ai sha, shing-gan na chyu shadung hpe chyu ndum hte jaw ai lam galaw ai rai yang, ma hta ra ahkyak ai lu-sha dat hkum ra hkra nlu chye ai, ngut nna kanu ai chyu mung bum machyi nna hkamja lam hpe hkra wa chye ai.
✍️Postpartum period ngu ai shangai shaprat ngut ai hpang bat 6 laman hta
• Numhkrang kaw nna sai ru, sai htaw ai lam grai law
• Bawsin, kan machyi
• Hkum kahtet, kashung gari, num hkrang kaw nna sama npyaw ai manam ai
• Baw machyi nna mi mam mam, kraw ga-awn , madawn
• Lagaw labawp bum, machyi
• Sinda machyi, nsa sa nhkru
✍️Ndai zawn re ai kumla ni byin wa yang lawan ladan ai hku nna, ni nawn ai tsirung, tsijaw gawk de sa madun ai lam hpe galaw ra ai.
☝️☝️Lahta na ginlen mat wa ai lam ni gaw mahkum ten hte shangai shaprat ngut ai hpang bat 6 laman hkamja lam hte bungpre hkra sadi hkawm sa ra ai lam, lu-sha n-gun hpring hpring zup zup lu hkra malu masha sha ra ai lam hte malawng chye byin ai kumla ni hpe tsun jahpra mat ai lam ni rai nga ai. Anhte yawng chye nna, mu hti lu sai hte maren hkamja bawngring let, hpaji hparat chye chyang ai myusha byin tai lu na matu, shada da machye machyang ginlen, hkannang hkansa let bawngring hkam kaja ai amyusha byin tai lu hkra shakut sa wa ga ngu nna hpungdim dat nngai.
Shamyet shanat ai
- WHO recommendations on Antenatal care for positive pregnancy outcomes
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8381608/
- https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/h/hemorrhoids-and-varicose-veins-in-pregnancy.html#:~:text=Increased%20blood%20volume%2C%20which%20enlarges,pelvis%20and%20legs%20to%20swell
- https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/pregnancy-week-by-week/in-depth/pregnancy/art-20046080
