Shawng nnan hku nna, dai ni na ten shayi sha ni a hpaji lam masa hpe jawm myit yu ga. Dai ni na mungkan hta, amyu shayi sha ni hpe jawng lung hpaji sharin na n-gun jaw ai, jawng lung lu ai shayi sha htihkum ni rawt jat law htam wa nga ai. Prat dep hpaji hpan amyu myu hta ningtawn ai, woi awn ningbaw ai shayi num law law mung nga nga sai. Rai tim, shayi num sha law law wa, laili laika hka ja na, hpaji tam sawk lu na ahkaw ahkang n lu la ai, jawng daw daw ra ai law law mung naw nga ai hpe mu lu nga ai.
2022 ning e UNESCO sawk tam hta shagyin da ai hta, ma kaji hte ramma marai wan (million) 244 gaw jawng daw daw mat ai nga hpe mu lu ai. Dai hta wan (million) 118.5 gaw num kasha ni nga ai. Bai nna, laili laika hti, ka, nchye ai masha kaba marai wan (million) 771 hta tsa lam shadang 65 jan (two-thirds) gaw shayi num ni rai nga ai. Myen mung e mung, shayi sha ni hta na tsa lam shadang 80 daram lawu tsang jawng lung lu ma ai rai tim, lapran tsang du wa yang jawng pru, jawng daw mat ai lam law law hpe sawk tam mu lu nga ai.
Kachin hta mung, grak lagra sawk sagawn hta shagyin da ai lam nnga shi rai tim, anhte grupyin e yu maram yu yang, ma kaji ni, ramma ni, grau nna shayi sha ni law law wa, jawng daw daw ai lam hpe mu mada lu mai nga ai.
Ndai zawn jawng daw ai, hpaji hkaja na lam gawng kya ai gaw ‘matsan chyare re ai, hkawm sa hkawm wa yak ai mare buga ni, masha nlaw ai amyu hpan shan ni, gaw ningja ni, asak naw kaji yang dinghku shang nna ma shangai shaprat ai, num ni hpe mazut roirip ai, lachyen ginhka ai htung lai ni, majan nhpan byin ai’ ni a majaw re nga nna madi madun da nga ai.
Dai zawn num kasha ni hpaji chye chyang wa lu na lam hpe dingbai dingna byin shangun ai lam ni law law gaw anhte Kachin wuhpawng hta mung nga nga ai hpe maram lu mai nga ai.
Ndai zawn shayi sha ni jawng daw daw ai, hpaji lam hta n-gun kya ai lam gaw amyu shayi ni a prat matu sha n-ga shinggyin wuhpawng ting a matu sum kaba rai nga ai hpe chye lu mai nga ai.
Mungkan Wuhpung ni sawk sagawn hkaja da ai sak se ni hta, shayi num sha ni hpaji chye ai gaw shanhte dinghkrai prat a matu sha n-ga, mungdan a matu, shinggyim wuhpung wuhpawng a matu mung akyu law law wa lu la mai ai hpe madi madun da nga ai.
UNESCO gaw “shayi sha ni hte shayi num ni hpaji chye chyang ai gaw masha asak law law hpe hkye la lu nga ai sha n-ga matsan chyaren re ai lam, ma shangai ten hte ma chyangai asak si sum ai lam, asak kaji ten dinghku de ai lam ni hpe shayawm ya lu nga ai,” nga ai.
UNICEF tang ai gaw, “shayi sha ni hpaji chye ai gaw sut masa hpe n-gun shagreng ya nhtawm n-rap ra lam ni hpe shayawm ya lu nga ai. Dai gaw shinggyim wuhpawng kata na marai hkum dingdep (num, la) tinang hta nga ai atsam yawng hpe jai lang lu ai, grau simsa ai, hkamjan lu ai shinggyim wuhpawng byin tai shangun ya lu nga ai.”
World Bank madi madun ai gaw, “shayi sha hte sak ram ai shayi num ni yawng kaja greng ai hpaji ni lu la lam gaw shanhte a shinggyim ahkaw ahkang rai nga nna, mungkan bawngring lam a matu ahkyak da ai lam mung rai nga ai. Shanhte hpaji chye wa ai hte maren grau reng ai magam bungli ni hta shang tsap galaw gunhpai wa lu nna, shang gumhpraw ni mung grau law htam wa lu nga ai. Dai gaw, dinghku a matu, wuhpung wuhpawng a matu, mungdan a matu sut masa lam hpe rawt jat wa shangun ai sha n-ga, mungdan ‘matsan chyaren re ai’ lam hta na lawt lu shangun mai ai lam mung rai nga ai.”
Dai majaw, matsan chyaren re ai, hkam kaja lam, sut masa lam, bawngring lam ni hta grai hpang hkrat nga ai Kachin wuhpawng hta dai zawn re kyindut lam ni hta na lawt lu wa na matu gaw, amyu shayi sha ni, amyu shadang sha ni yawng maren mara laili laika hpaji chye chyang kunghpan wa na matu ahkyak dik ai lam rai nga ai.
Dai rai yang, amyu shayi sha ni hpaji chye wa hkra, gara hku jawm da ting pawn ba lu na ta?
World Bank kaw nna madi madun ai hta, shayi sha ni laili laika hpaji hpe tang du hkra sharin hkaja lu na matu gaw, jawng de sa shangun ai hte sha nngut nga ai. Jawng ni hta, shayi sha ni myit shim lum ai hte sharin hkam la lu na matu, hpaji tsang hpan shagu hta shayi sha ni mung sharin hkam la lu na matu, magam bungli amyu myu hta ra rawng ai atsam, machye machyang ni hpe hkaja lu na matu, shanhte a prat a matu shanhte nan dawdan lu na ahkang aya hte shanhte a wuhpung wuhpawng hta shanglawm apnawng lu na ahkang aya ni hpe n-gun jaw, lam hpaw ya na matu ahkyak dik rai nga ai. Shayi num sha ni a hpaji lam hta atsam dat arang bang ai gaw, wuhpung wuhpawng ni a matu, mungdan a matu hte mungkan ting a matu, mai kaja ai lam de galai shai sharawt lu ai lam rai nga ai. Hkam kaja lam, sut masa bawngring lam, shinggyim wuhpawng rawt jat ganga lam hpe n-gun jaw gawgap lu na lam rai nga ai.
Dai ni na ten shayi sha ni a hpaji lam masa gara madang e rai nga sai kun?
